Тақырыбы: Әлем және кооперация

Орындаған: Режепова А.Т

_________________2021ж

Шымкент қаласы

Кіріспе

І. Теориялық бөлім

1.Коорпарация дегеніміз не?

2. Коорператив және оның түрлері ?

3.Тұтынушылар коорперативі дегеніміз не?

ІІ.Тәжірибелік бөлім

ІІІ. Қолданылған әдебиеттер

1

Әлем және кооперация

Кәсіпорындардың кооперативтік түрі Қазақстан республикасын біршама таныс, өйткені, біздің тарихымыздың кеңестік кезеңінде тұтынушылар кооперативі өмір	сүрді.
Кәсіпкерлікті ұйымдастырудың формасы ретінде кооперативтердің мәні мынада: олар өзінің мүшелері аударатын заттай болсын, қаржылай болсын пайздық жарнаның есебінен құрылады. Одан кейін мүлік кооперативтер шығаратын өнімнің және оны сатудан түсетін пайданың, қызмет көрсету немесе қызметтің басқа да түрлерінен түсетін пайданың есебінен толығып отырады. Жоғары ұйым болып жалпы жиналыс саналады. Өкілеттілік және атқарушылық міндеттерді жалпы жиналыс сайлайтын басқарма мен оның төрағасы іске асырады.Әр елде әр түрлі жағдайда дамығанымен қоғамның түрлі салаларында қатысуы талассыз қалыптасып қалған кооперативтердің пайда болуы табиғаты мен дүниедегі кооперативтік қозғалыстың экономикалық мәні теориялық тұрғыдан түсіндіруді қажет етеді. Кооперацияның да өз теоретиктері бар, олар кооперация феноменіне теориялық анықтама беріп, оның түрлі елдердегі қоғамдық формацияның қандай болғанына қарамастан даму үрдістерінің заңдылықтарын белгілеуге тырысады.

1.Коорпарация дегеніміз не?

Кооперативтік жүйенің теориялық негіздерін зерттеуді «кооперация» ұғымының түп-төркінінен бастайық. «Кооперация» сөзі латынның соореration—ынтымақтасу, ағылшын тілінде cooperation деген сөз адамдардың шаруашылықтар одағына бірігу үдерісін білдіреді, немістерде кооперация – mitwirking –бірлесіп жасалатын қызмет деген ұғымды білдіреді. КООПЕРАТИВ (лат.соореration-ынтымақтастық)—меншікті, жалға алынған немесе тегін пайдалануға берілген мүлік негізінде қандайда болсын қызметті бірлесіп жүргізу үшін ерікті түрде бірікккен азаматтар ұйымы. Кооперация сөзі Ресейде алғаш рет 1866 жылы Эд. Пфейфердің «Об Ассоциациях» кітабын орыс тілінде

2

аудару нәтижесінде пайда болды.Кооперативтердің өзге бір тобы тұтыну кооперативтері деп аталады, ондай кооперативтер саудадағы және кәсіпкерліктегі өсімдерді болдырмайтындай тұтынушылық мақсаттарды шешуге арналады.

Кооперация - 1) жеке тұлғалардың ұжымдық кәсіпкерлік үшін ерікті мүшелік ретінде құрылған бірлестігі; 2) бір не бірнеше елдегі шетелдік серіктестері қатысуымен бірлескен немесе өзара келісілген өндірісті ұйымдастырудың әмбебап нысаны. Ол өнім өндіруді бөлісуге, тәуекелдіктердің өзара кепілдігіне, инвестициялар мен өнеркәсіптік секторды ортақтасып қорғауға негізделген. 3)бір немесе бірнеше әлеуметтік топтардың өкілдері бір мақсатқа жету жолында бірігіп, ұйымдасқан түрде әрекет ету процесі.

2. Коорператив және оның түрлері ?

Кооператив - бұл әлеуметтік экономиканың кең таралған түрі, оның халықаралық белгісі - егіз қарағай. Кооператива сөзі қашан қолданылады кооператив а сілтеме жасау болып табылады пайда немесе пайданы өз мүшелері арасында теңдей бөлу мақсатында болатын өнімді өндірушілер, сатушылар немесе тұтынушылар құратын бірлес. ACI - бұл аббревиатура Халықаралық ынтымақтастық альянсы - бұл 1985 жылдан бері жүзеге асырылып келе жатқан, жер шарындағы кооперативтік қозғалысты конгломерациялау мен ілгерілетуге жауапты ұйым. Кооператив - бұл автономияға ие және демократиялы ұйым құру үшін мүшелері өз еркімен қосылған қауымдастық, онда әкімшілік пен басқару оның мүшелері келіскен түрде жүзеге асырылуы керек, ол әдетте контекст аясында жасалады. және нарықтық экономика немесе аралас экономика параметрлері. Кооперативтердің басым көпшілігі мүшелердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін, сондай-ақ олардың әрқайсысына және әрқайсысына ортақ экономикалық, әлеуметтік және мәдени тілектерін қанағаттандыру үшін пайда болатынын атап өту маңызды. Кооператив түрлеріне тоқталатын болсам;

3

Сақтау: несие деп те аталатындар, корпоративті мақсаты серіктестерінің және қаржылық мекемеге тән қызметті жүзеге асыратын үшінші тұлғалардың қаржылық қажеттіліктерін қанағаттандыру болып табылатын компаниялар.

Жұмыс өндірістік кооперативтер деп те аталады, бұл белгілі бір еңбек нарығында олардың мүшелерін қолдау және алға жылжыту үшін жауап

беретіндер болып табылады, мейлі ол толық емес немесе толық уақытты

болсын, кооператив өзі орындайтын немесе жеткізетін тауарлар мен қызметтерді өндіруге байланысты.

Ауылшаруашылық немесе аграрлық- бұл фермерлер немесе өндірушілер өз ресурстарын өндіріс сияқты әр түрлі салаларда біріктіретін, мысалы, олар тұқым, тыңайтқыштар, басқалармен бірге (жабдықтау кооперативтері) Жабдықтау Кооперативіне толық тоқталып өтетін болсам

Ауыл шаруашылығында өндіріс құрал-жабдығын, тыңайтқыштарды, әктас материалдарын, жемшөп, мұнай өнімдерін, жабдық, босалқы бөлшектер, пестицидтер, дербицидтер мен басқа да химикаттар сатып алу және сату мақсатында, сондай-ақ, aуыл шаруашылығында өнімін өндіру үшін қажетті кез келген басқа да тауарларды сатып алу мақсатында; сатып алынатын өнімнің сапасын сынақтан өткізіп, бақылау; тұқым, мал төлі мен құс балапанын жеткізу; шикізат пен материалдар өндіру және оларды aуыл шаруашылығында тауарларын өндірушілерге жеткізу; aуыл шаруашылығында тауарларын өндірушілерге қажетті тұтыну тауарларын (азық-түлік, киім-кешек, отын, медицина және мал дәрігерлік дәрі-дәрмектер, кітаптар, т.б.) сатып алу және жеткізу мақсатында құрылады. Қызмет көрсетуші Кооператив ауылдық жерлерде мелиоративтік, көлік, жөндеу, құрылыс, экологияны қалпына келтіру жұмыстарын, мал дәрігерлік қызмет көрсету, мал тұқымын асылдандыру жұмысын, тыңайтқыштар мен улы химикаттар енгізу жұмысын жүзеге асырады, тексеріс қызметін жүргізеді, ғылыми-кеңес беру қызметін, ақпараттық, медициналық, санаторийлік-курорттық қызметтер көрсетеді. Мал өсіру Кооперативі өсімдік және мал өсірумен айналысатын шаруашылыққа

4

өнім өндіру, ұқсату және өткізу жөнінде кешенді қызмет көрсету үшін құрылады.Несие Кооперативі өз мүшелерін несиелендіру және олардың ақшалай қаражатын жинап, сақтау үшін құрылады. Өндірістік Кооператив, көбінесе, өзара көмектесу жолымен қайсыбір істерді ортақтасып жүргізу мақсатымен бірнеше тұлғалардың ерікті түрде бірігуі негізінде құрылады. Ол өнім өндірумен, жұмыстарды орындаумен, кәсіпорындарға, ұйымдарға, азаматтарға ақылы қызметтер көрсетумен шұғылданады. Өткізу (сауда) Кооперативі ауыл шаруашылығы өнімін сатып алады, оны сақтайды, сұрыптайды, кептіреді, жуады, қалталайды, тасымалдайды, мәміле жасасады, өткізу рыногін зерделейді, аталған өнімді жарнамалайды, т.б. Сақтандыру Кооперативі жеке басты сақтандыру, медициналық сақтандыру, мүлікті, жерді, егістікті сақтандыру жөнінде алуан түрлі қызметтер көрсету үшін құрылады. Тұрғын үй-құрылыс Кооперативіне азаматтар жаңа үйлер салу үшін, жаңа немесе күрделі жөндеуден өткізілген үйлерді не күрделі жөндеуден өткізілуге, жаңғыртылуға тиіс үйлерді сатып алу үшін, өз қаражатына жөндеп, кейіннен пайдалануға беру, т.б. үшін бірігеді. Тұтыну Кооперативі азаматтардың материалдық және басқа қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен олардың мүліктік үлеспұлдық жарналарын біріктіру жолымен құрылады. Бейкоммерциялық тұтыну қоғамдары түрінде ауыл шаруашылық өнімдерін сатуға, дайындауға және ұқсатуға, халыққа тұрмыстық қызмет көрсетуге, саяжай, автотұрақ салуға маманданады. Әдетте, ауылдық жерлерде әрекет етіп, тұтыну кооперациясының құрамына кіреді. Немесе ол таратылатын жерлерде, ауылшаруашылық өнімдерінің пакеттерінде немесе сатылымында ( нарықтық кооперативтер).

Мектеп: серіктестер мен олардың балаларын оқыту мен оқуға арналған негізгі, орта, арнайы немесе жоғары білім мекемелерін құрайтындар, олардың негізгі мақсаты - білім беру, содан кейін экономикалық.

5

3.Тұтынушылар коорперативі дегеніміз не?

Тұтынушылар коопервативі - қатысушылардың материалдық және өзге қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүдделерінің мүліктік жарналарын біріктіру арқылы жүзеге асырылатын азаматтардың мүшелік негіздегі ерікті бірлестігі; бейкоммерциялық ұйымдар болып табылады және кәсіпкерлік қызметпен өздерінің жарғылық мақсаттарына сай келетіндей дәрежеде ғана айналыса алады.Тұтыну кооперативі – азаматтар өздерінің материалдық және өзге де қажеттерін қанағаттандыру мақсатымен мүліктік үлеспұлдық жарналарын біріктіру жолымен құратын мүшелік жүйеге негізделген бейкоммерциялық ұйым.Тұтыну кооперативінің пайда болуы мыналар

Жұмысшылар мен шаруалардың алғашқы тұтыну кооперативітері 18 – 19 ғасырларда алдымен Ұлыбританияда дүниеге келіп, кейіннен Франция, Германия, Италия және басқа да Еуропа елдеріне таралды. Ресейде 1861 жылы басыбайлылық құқықтың күші жойылғаннан кейін пайда болды. 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін В.И. Лениннің кооперативтік жоспарына сәйкес Тұтыну кооперативі социолистік экономиканың шаруашылық құралдарының бірі ретінде пайдаланылды. КСРО-да тұтыну кооперативінің ұйымдық-шаруашылық қызметі мемлекеттік реттеу мен бақылау шеңберінде кең ауқымда дамыды.

Тұтыну кооперативінің мақсаты – қоғамның ауқаты төмен жіктері мен халық топтарының мүдделерін әлеуметтік қорғау. Тұтыну кооперативі ауылдық мекендердегі саудамен қатар ауыл шаруашылық өнімі мен шикізатты кең ауқымда мемлекеттік дайындаумен, олардың артылғанын ұжымшарлардан, халықтан сатып алумен, ауыл шаруашылық өнімдерін ұқсатумен, нан пісірумен, халық тұтынатын бірқатар тауарлар өндірумен, т.б. айналысты. Елде нарықтық реформалардың басталуына байланысты тұтыну кооперативінің ұйымдық нысандары қиратылды. Басқарудың орт-тандырылған жүйесі – төменгі кооператив буындардың жоғарғы буындарға бағыныштылығы жойылды. Көптеген кооперативтік ұйымдар мен одақтар акционерлік қоғамдар,

6

серіктестіктер, қауымдастықтар, шағын кәсіпорындар болып қайта құрылды; кейбір кооператив тұтыну ұйымдарының меншігі жекешелендірілді. Тұтыну кооперативінің бөлшек сауда айналымындағы үлес салмағы күрт төмендеп кетті. Тұтыну қоғамдарындағы үлеспұлшылардың саны да күрт қысқарды. Алайда 1997 жылға қарай тұтыну кооперативінің қызметінде жандану байқалып, кейбір тұтыну одақтары мен қоғамдары нарықтық экономика жағдайына бейімделе бастады. Бұл үдеріске кооперативтердің ұйымдық құрылымы мен басқаруды жетілдіруі, үлеспұлшылармен жұмысты күшейтуі мен кооп. ұйымдардың қаржылық жағдайын жақсартуы септігін тигізді. Тұтыну кооперативінің заңи мәртебесін нығайтуға бағытталған құқықтық актілер қабылданды.

“Тұтыну кооперативі туралы” ҚР-ның заңына (2001 ж. 8 маусымда қабылданған, 2003 ж. 3 маусымда өзгерістер мен толықтырулар енгізілген) сәйкес тұтыну кооперативінің жарғысында кооператив мүшелерінің (кооперативке қатысушылардың) үлеспұлдық жарналарының мөлшері туралы, осы жарналардың құ-рамы мен төлену тәртібі және олардың өз міндеттемелерін бұзғаны үшін жауапкершілігі туралы, тұтыну кооперативін басқару органдарының құрамы мен құзыреті және олардың шешімдер қабылдау тәртібі туралы, кооператив мүшелері келтірген зиянның орнын толтыру тәртібі туралы шарттар баяндалуға тиіс. Тұтыну кооперативінің жоғары органы – кооператив мүшелерінің жалпы жиналысы, атқарушы органы – басқарма (төраға), бақылаушы органы – тексеру комиссиясы (тексеруші). Кооператив мүшелеріне оның міндеттемелері бойынша кооператив мүшелерінің әрқайсысының қосымша жарнаның төленбеген бөлігі шеңберінде ынтымақты жауапкершілік жүктеледі. Тұтыну кооперативі заңға және жарғыға сәйкес кәсіпкерлік қызметтен алынған табысты оның мүшелері арасында бөледі.

Мемлекеттік статистика бойынша түрлі ұйымдық-құқықтық нысандағы 7491 тұтыну кооперативі тіркелген. Олардың санынан көрініп отырғандай, тұтыну кооперативі еліміздегі беймемл. ұйымдардың ең көп тобына жатады. Қызметі

7

бойынша тіркелген тұтыну кооперативінің ең көбі жылжымайтын мүліктерді басқару жөніндегі кооперативтер, тіркелгені 6413. Статистика деректері бойынша 2002 жылы 1 наурызда 3829 қоғамдық бірлестік, 2139 қор, заңды тұлғалар нысанындағы 828 қауымдастық тіркелген. Әділет министрлігінің деректері бойынша 2003 жылы 24 желтоқсанда тіркелген пәтерді (үй-жайды) меншіктенушілер кооперативтерінің – ПМК-ның (КСК) саны – 2040. Мұндай кооперативтер 1995 жылы тұрғын үй жекешелендірілгеннен кейінгі тұрғын үй реформасының нәтижесінде құрыла бастады. Бұл ұйымдар көп пәтерлі тұрғын үйлерде немесе қатар орналасқан үйлер тобында кондоминиум объектісін басқару үшін құрылады. Қосып салынған тұрғын үй-жайлары жоқ үйлерде олар пәтер меншіктенушілердің кооперативі, ал қосып салынған үй-жайлары бар үйлерде үй-жайларды меншіктенушілердің кооперативтері деп аталады. Бүгінгі таңда пәтерлерді (үй-жайларды) меншіктенушілердің кооперативтері көп пәтерлі үйлердегі кондоминиум объектісін бірлесіп басқарудың, жалпы пайдаланудағы мүлікті (шатырларды, бұғаттарды, төлелерді, жер телімдерін, т.б.) ұстаудың, пайдаланудың, оларға қызмет көрсетудің негізгі нысаны болып табылады. Сондай-ақ көп пәтерлі тұрғын үйлерді бір орталықтан коммуналдық қызметпен қамтамасыз ету мәселелері де ПМК шеңберінде шешіледі. ПМК-нің құқық-тық мәртебесі “Тұрғын үй қатынастары туралы” ҚР заңында (16.04.1997) айқындалған. Қолданыстағы заңнамада (“Тұтыну кооперативі туралы” ҚР заңы) ауылдық тұтыну кооперативітері жекелеген тұтыну кооперативінің түрлері ретінде бөліп көрсетілген, олардың арасында су пайдаланушылардың ауылдық тұтыну кооперативітері ерекше айтылған, өйткені ауылдық тұтыну кооперативінің көп бөлігі (75%-ы) суландыру мен құрғату жүйелерін пайдаланумен айналысады.

8

ІІ.Тәжірибелік бөлім: www.halykquaty.kz веб-сайтында.

ІІІ. Қолданылған әдебиеттер

1. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: 2. Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7

3. "Қазақ Энциклопедиясы", 11 – том

4. Қаржы-экономика сөздігі. Алматы, экономика институты

5. “Қазақ Энциклопедиясы”, VIII-том